İstanbul’da Bir Soru: “Kebirzade tereyağı kimin?” Üzerine Düşünmek
İstanbul’da sabahlar her zaman aceleyle başlıyor. Metrobüs durağında birbirine çarpan insanlar, elinde kahvesiyle gözlerini yere dikmiş gençler, market poşetleriyle işe yetişmeye çalışan kadınlar… Bu kalabalığın içinde bazen çok basit bir soru zihnime takılıyor ve gün boyunca peşimi bırakmıyor: “Kebirzade tereyağı kimin?”
İlk bakışta sıradan bir tüketim sorusu gibi duruyor. Ama sokakta, işte, evde, hatta vapurda bile gözlemlediklerimle bu soru giderek daha büyük bir şeye dönüşüyor: görünmeyen emek, cinsiyet rolleri, ekonomik güç ilişkileri ve kimin neyi sahiplenebildiği meselesine.
Sabah Metrobüsünde Görülen Görünmeyen Gerçekler
Sabahları Zincirlikuyu yönüne giden metrobüste insanlar birbirine dokunmadan ama birbirinin hayatına çok yakından temas ederek yol alıyor. Yanımda oturan kadın elinde küçük bir kahvaltı kutusu taşıyor. İçinde tereyağı sürülmüş ekmek olduğunu tahmin ediyorum. Markasına bakmıyorum ama zihnimde yine aynı soru beliriyor: Kebirzade tereyağı kimin?
Kadın bir yandan telefonda çocuğuna “kahvaltını yaptın mı” diye soruyor, diğer yandan işine yetişmeye çalışıyor. O an fark ediyorum ki tükettiğimiz her ürün sadece market rafında duran bir şey değil. O ürün, bu kadının sabahına, emeğine, zamanına karışmış durumda.
Ama biz çoğu zaman sadece etikete bakıyoruz. Oysa “Kebirzade tereyağı kimin?” sorusu, sadece bir şirket ismini değil, o şirketin arkasındaki emeği, üretim zincirini ve bu zincirde kimlerin görünmez kaldığını da içeriyor.
Tüketim Kültüründe Görünmeyen Sahiplik
İstanbul’da bir markete girdiğimde raflar sonsuz bir düzen gibi görünüyor. Tereyağı paketleri yan yana dizilmiş, her biri farklı marka, farklı fiyat, farklı ambalaj. Ama hepsi aynı sessizliği taşıyor: kimin emeğiyle üretildiğini anlatmıyor.
Kasada sıra beklerken önümdeki yaşlı adam “hangisi yerli, hangisi daha güvenilir” diye soruyor. Kasiyer kadın hızlıca cevap vermeye çalışıyor ama yüzünde yorgun bir ifade var. O an yine aklıma geliyor: Kebirzade tereyağı kimin?
Bu soru aslında bir sahiplik sorusu değil sadece. Aynı zamanda bir şeffaflık sorusu. Kim üretiyor, kim kazanıyor, kim kaybediyor?
Market Raflarının Arkasındaki Emek Zinciri
Gıda ürünleri özellikle de süt ve süt ürünleri, çoğu zaman kırsal bölgelerde, çoğunlukla kadın emeğiyle şekilleniyor. Ama bu emek şehirde neredeyse görünmez hale geliyor.
Bir köyde sabah erken saatte başlayan sağım işi, şehirde bir kahvaltı sofrasına dönüşüyor. Ama aradaki zincirde kadınlar, göçmen işçiler, düşük ücretli çalışanlar var. Ve çoğu zaman bu insanlar görünmüyor.
Kebirzade tereyağı kimin? sorusunu düşündüğümde, sadece şirketin resmi sahipliğini değil, bu görünmeyen emeği de düşünmek zorunda kalıyorum.
Kırsaldan Şehre Uzanan Kadın Emeği
Bir saha ziyaretinde konuştuğum bir kadın üretici, sabah dörtte kalktığını anlatmıştı. “Sütü yetiştirmezsem günüm eksik olur” demişti. O cümle zihnime kazınmıştı.
İstanbul’a döndüğümde market rafında gördüğüm her tereyağı paketi artık bana sadece bir ürün gibi görünmüyor. O ürünün arkasında uykusuz geceler, ekonomik kaygılar ve çoğu zaman karşılığı tam ödenmeyen bir emek var.
Ve bu yüzden “Kebirzade tereyağı kimin?” sorusu, sadece bir marka sorgusu olmaktan çıkıyor; emeğin kime ait olduğu sorusuna dönüşüyor.
İş Yerinde Görünmeyen Adalet Arayışı
Çalıştığım sivil toplum kuruluşunda bu tür meseleler gündelik konuşmalarımızın bir parçası. Kahve molalarında bile gıda güvenliği, tedarik zinciri ve toplumsal eşitlik üzerine konuşuyoruz.
Bir gün ekip arkadaşlarımdan biri kahvaltı getiriyor. Masada tereyağı var. Sohbet bir anda markalara geliyor ve yine aynı soru ortaya çıkıyor: Kebirzade tereyağı kimin?
Ama bu soru artık sadece merak değil. Daha derin bir tartışmanın kapısını açıyor. Şirketlerin sahiplik yapısı, üretim süreçlerindeki adalet, kadınların iş gücündeki yeri…
Tüketici Olarak Sorumluluk ve Bilinç
Bir ürünü satın almak sadece ekonomik bir karar değil. Aynı zamanda etik bir tercih. Ama İstanbul gibi hızlı bir şehirde bu farkındalığı sürekli korumak kolay değil.
İnsanlar çoğu zaman fiyat, ulaşılabilirlik ve alışkanlık üzerinden seçim yapıyor. Ama ben her “Kebirzade tereyağı kimin?” sorusunda biraz daha durup düşünmeye çalışıyorum.
Bu durmak hali bazen rahatsız edici oluyor. Çünkü sistem çok hızlı ve sen durduğunda geride kalıyormuşsun gibi hissediyorsun. Ama aslında o duruş, daha adil bir bakışın başlangıcı olabiliyor.
Çeşitlilik ve Görünmeyen Kimlikler
İstanbul’un çeşitliliği sadece sokakta yürürken değil, market raflarında da kendini gösteriyor. Farklı bölgelerden gelen ürünler, farklı üretim hikâyeleri taşıyor. Ama bu hikâyeler çoğu zaman ambalajın dışında kalıyor.
Göçmen işçiler, mevsimlik çalışanlar, küçük üreticiler… Hepsi bu zincirin bir parçası. Ama kimlikleri çoğu zaman görünmez.
Kebirzade tereyağı kimin? sorusu bu yüzden sadece ekonomik değil, aynı zamanda kimlik politik bir soruya dönüşüyor. Kimin emeği görülüyor, kimin emeği görünmez kalıyor?
Toplumsal Cinsiyet Perspektifinden Tedarik Zinciri
Gıda üretiminde kadın emeği çoğu zaman “doğal görev” gibi görülüyor. Oysa bu emek profesyonel, yorucu ve kritik bir emek.
Süt üretiminden paketlemeye kadar birçok aşamada kadınlar var. Ama karar mekanizmalarında aynı oranda temsil edilmiyorlar. Bu dengesizlik, “Kebirzade tereyağı kimin?” sorusuna başka bir katman daha ekliyor: kimin söz hakkı var?
“Kebirzade tereyağı kimin” hakkındaki meraklarınızı giderebildiysek ne mutlu bize. Kardesgezitekneleri ailesi olarak her zaman yanınızdayız!
Şehirde Yürürken Düşünmek
Bazen akşam eve dönerken yürüyüş yapıyorum. İstanbul’un ışıkları, kalabalığı, gürültüsü içinde düşünceler daha da netleşiyor.
Bir market poşetinin içinde taşıdığımız şey sadece gıda değil. Aynı zamanda bir sistem, bir ekonomi ve bir adalet meselesi.
Ve ben her defasında aynı soruya geri dönüyorum: Kebirzade tereyağı kimin?
Bu soru bana tek bir cevap vermiyor. Ama daha önemli bir şey yapıyor: beni düşünmeye zorluyor.
Sonuç Yerine Değil, Devam Eden Bir Soru
İstanbul’da yaşamak, sürekli soru sormak demek. Bazı sorular küçük başlıyor ama büyük bir dünyaya açılıyor.
“Kebirzade tereyağı kimin?” sorusu da onlardan biri. Raflarda duran bir paketten çok daha fazlası. Emek, adalet, görünürlük ve eşitlik üzerine düşünmeye açılan bir kapı.
Ve ben her gün o kapının önünden geçiyorum.
İlgili Makale: Keban Barajı'nın ömrü ne kadar ?